“Chẳng lẽ anh muốn giống như một người đàn bà ư?”, người hùng Theseus hỏi người hùng Herakles.&nbsp;

<blockquote>
Bối cảnh là: sau khi lập nên 12 chiến công, Herakles từ địa ngục trở về gia đình, chàng bị nữ thần Hera phù phép đến loạn thần, chàng giết vợ, giết con. Cơn điên tan, chàng đau khổ khôn cùng, ước mình hóa đá. Người bạn Theseus khuyên giải chàng không được, liền hỏi như trên.
</blockquote>
Ý của Theseus có lẽ đã rõ: chỉ đàn bà mới để nỗi đau khổ tàn phá mình.
Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà trong Grief Lessons, tác phẩm tập hợp các bản dịch của Anne Carson cho bốn vở bi kịch Hy Lạp cổ đại của Euripides, bà xếp vở Herakles đầu tiên, sau đó đến vở Hekabe.
Hekabe là nữ hoàng thành Troy. Vở kịch về bà diễn ra khi thành Troy sụp đổ, những người con của bà chết sạch, bà bị ép thành nô lệ hầu hạ cho Odysseus. Nữ hoàng đau khổ đến mức hóa thành con chó, với đôi mắt hừng hực lửa đỏ.
Một người đàn bà có thể hóa chó vì nỗi đau, một người đàn ông thì không như vậy. Herakles rất đau khổ, chàng muốn hóa đá, nhưng sau rốt, chàng đã gắng gượng đứng lên, chấp nhận sự thật, sống tiếp. Trước đó, trong sử thi Odyssey của Homer, có một chi tiết rằng người hùng Odysseus khi nghe người ta hát về cuộc đời mình, đã nhỏ nước mắt ròng ròng như một người đàn bà. Khóc là yếu đuối, và yếu đuối là biểu hiện của đàn bà.

Con người trong cơn khổ đau thường lầm lạc. Bạn có thấy điều đó quen không? Nếu có, thì không có gì đặc biệt cả. Đâu đâu ta cũng thấy triết lý ấy hiện diện: từ kịch Hy Lạp, triết học Plato, đến con đường thoát khổ trong Phật giáo, đến sử thi Ấn Độ, chẳng hạn khi Rama đau khổ vì lạc mất người vợ Sita đến nỗi chàng muốn phá hủy hết núi non đại dương cây cối muôn loài, em trai chàng đã khuyên đừng để đau khổ làm lu mờ chính pháp (dharma)...&nbsp;
Tóm lại, khổ đau là nguồn cơn của tai họa. Mà phụ nữ, theo các triết gia cổ đại, lại dễ đau khổ hơn. Aristotle trong History of Animals có viết rằng phụ nữ giàu lòng trắc ẩn hơn đàn ông, nhưng cũng mau nước mắt hơn, phụ nữ dễ chán nản hơn, dễ tuyệt vọng hơn, họ ghi khắc những tổn thương sâu sắc.
Tôi không có nhu cầu chứng minh các nhà tư tưởng cổ đại đã sai. Cứ cho rằng phụ nữ dễ dàng đau khổ, ta hãy xem họ đau khổ thế nào.
Cùng một chủ đề vô tình giết con, Euripides có hai vở nổi tiếng là Herakles và Bakkhai. Herakles là con riêng của Zeus, vì ghen tuông mà Hera làm cho chàng mất trí đến giết vợ giết con. Trong khi đó, nàng Agave theo những nữ tín đồ thờ thần rượu nho Dionysus, trong cơn điên bị Dionysus nhập, nàng chặt đầu con trai vì tưởn đó là sư tử núi. Cảnh Agave giết con được mô tả thế này:
Chàng chạm vào má mẹ kêu lên:
“Mẹ ơi, là con đây, con là đứa trẻ mẹ sinh ra ở Echion!”
Hãy thương con, mẹ hỡi,
xin đừng giết hại đứa con ruột thịt dẫu có lỗi lầm.”
Nhưng bà
miệng sùi bọt mép
mắt trợn lên trên
tâm trí mê loạn.
Bakkhos đã nhập vào bà,
bà chẳng còn nghe tiếng con.
Bà nắm cổ tay trái của con,
đạp chân lên sườn chàng,
giật đứt tay khỏi vai…
Cảnh sùi bọt mép không khác gì một con chó dại, có lẽ theo cách nào đó, Agave cũng đã hóa thú. Rồi nàng trở về, khoe với cha rằng nàng là người con gái tuyệt vời nhất thế gian, nàng vứt bỏ khung cửi để theo đuổi những điều hiển hách hơn. Khi tỉnh lại, nàng thốt lên: “Cuộc đời con đã hoàn toàn đảo lộn!”&nbsp;
Cùng phạm một tội lỗi, Herakles được Theseus cứu rỗi đưa tới Athens; còn Agave bị khiển trách, bị lưu đày biệt xứ. Cùng phạm một tội, Herakles được Theseus an ủi rằng, chẳng nhẽ anh đã quên hết những chiến công của mình sao, đừng để nỗi đau làm ta tầm thường [1]; còn Agave, chiến công duy nhất của nàng là giết một con sư tử, mà con sư tử lại chính là con nàng, nàng không thể lấy công chuộc tội, cuộc đời nàng là một số âm. Cùng bị thần thánh nhập vào gây tội, nhưng Herakles bị nhập là do lòng ghen tuông của Hera, chàng đâu có lỗi lầm gì: Agave thì khác, nàng bị Dionysus trả thù bởi chính nàng đã từng coi thường thần, hoài nghi thần, phỉ báng thần, đó là lỗi vô tri của nàng.
Ta có thể hình dung, nỗi đau của Herakles là nỗi đau có thể xoa dịu, nỗi đau của Agave thì không. Xét cho cùng, ta vẫn nhớ đến cái tên Herakles trước hết là người hùng, nhắc đến chàng là nhắc đến việc giết rắn, bắt chó ba đầu… chứ không phải tội lỗi của chàng. Còn Agave chỉ là một kẻ cuồng tín, phát điên, giết con. Tên vở kịch không mang tên nàng, Bakkhai nghĩa là những người phụ nữ phụng sự cho Dionysus, nàng chỉ là một trong số họ, nàng không phải một cá nhân riêng biệt.

Dịch chuyển sang không gian nỗi đau khác, nỗi đau của nạn nhân, nỗi đau của những người không gây nên tội lỗi nào cả, nhưng vẫn phải chịu đau khổ: nỗi đau của Electra, nỗi đau của Antigone, nỗi đau của Alkestis, của Iphigenia, của Helen thành Troy...&nbsp;
Trong lời đề từ một bản dịch sáng tạo của Anne Carson [vở Antigonick] dành cho vở Antigone của Sophokles, kết quả từ cuộc loạn luân vô tình giữa Oedipus và mẹ mình, hoàng hậu Jocasta, Carson gửi đến Antigone một bài thơ, “Dear Antigone”, xin trích một đoạn:
“có lẽ nàng biết bài thơ của Ingeborg Bachmann&nbsp;
trong những năm cuối đời, bắt đầu bằng
“tôi đánh mất những tiếng thét của mình”
Antigone thân mến,
tôi coi đây là nhiệm vụ của người dịch giả
ngăn không bao giờ để nàng đánh mất tiếng thét của mình.”
Antigone trong bản dịch sáng tạo này thay vì bước lên sân khấu và bắt đầu bằng “Chúng ta sinh ra từ bóng tối”, thì lại nói: “và sự ra đời là cái chết của chúng ta” – nàng đang trích dẫn Hegel. Antigone, trong tiếng Hy Lạp cổ nghĩa là “thay vì được sinh ra”, “chống lại sự ra đời”, lẽ dĩ nhiên, vì nàng là hoa trái của một cuộc hôn phối trái tự nhiên, trái luân thường. Khác với Hekuba, khác với Agave đã từng có một quá khứ huy hoàng, Antigone sinh ra đã là sai lầm. Ngay khi nàng ra đời, bi kịch bắt đầu.&nbsp;
Antigone sẽ bị kết án tử hình. Nhưng án tử hình có ý nghĩa gì với một người mà bản thân sự ra đời đã là chống lại cuộc sống? Lời ai oán của Antigone: “Ta phải chăng là một thực thể kỳ lạ, lơ lửng giữa hai thế giới?” Nàng chẳng thuộc về cõi người sống, cũng chẳng thuộc về cõi người chết. Nàng không hiểu “mộ phần nào ta sắp bước vào”, hẳn vì cuộc đời nàng đã sẵn là ngôi mộ “không ai khóc thương, không ai cưới hỏi, không ai yêu thương” [bản dịch của Carson: “unwept, unwed, unloved”].

Và rồi kịch Hy Lạp còn có Elektra, nàng công chúa chứng kiến mẹ giết cha, ngày ngày chờ đợi em trai trở về rửa hận. Elektra, người đàn bà cũng không ai cưới hỏi, không ai yêu thương, có những màn độc thoại dài nhất trong kịch Hy Lạp cổ điển. Kho từ vựng tiếng gào thét của nàng sống động hơn bất cứ ai. Nàng muốn trả thù, nhưng tự mình nàng không thể, nàng chẳng làm được gì ngoài duy nhất một điều là gây ồn. Elektra thốt lên: “Tiếng khóc là đôi cánh xé toang lồng giam ta.”&nbsp;
Ngược lại với Elektra, Alkestis câm. Chồng nàng, vua Admetos, không muốn chết, chàng xin cha chết thay, cha không chịu, xin mẹ chết thay, mẹ không bằng lòng, nhưng xin vợ chết thay, nàng đồng ý. Herakles cảm kích trước tấm lòng nàng, xuống tận Địa Ngục đưa Alkestis trở lại. Khi hồi sinh, nàng đội khăn voan, không nói một lời. Herakles bảo, nàng sẽ câm ba ngày. Vở kịch kết thúc trước khi ba ngày kết thúc, ta không biết nàng sẽ nói gì. Cảnh địa ngục? Cái chết? Nỗi sợ hãi? Niềm sung sướng được đoàn tụ? Nỗi trách móc người chồng? Admetos khóc lóc rền rĩ suốt cả vở kịch sau khi vợ chết. Chính nàng lại chẳng nói gì. Người đàn bà trong kịch Hy Lạp có thể hóa dại thành chó, cũng có thể câm lặng như chiếc bóng. Thang âm cảm xúc của họ trải qua một quãng rất rộng, từ những nốt trầm nhất đến những dải âm cao nhất.
Nhưng chẳng lẽ, chỉ đàn bà mới đau khổ? Quay trở lại với Bakkhai, một trong những chi tiết kỳ quái nhất là khi thần Dionysus dụ dỗ Pentheus đi xem những nữ tín đồ nhảy múa phát điên vì thần, điều sẽ dẫn tới cái chết bi thảm của chàng. Pentheus nghe lời, liền lấy xiêm y đàn bà trong tủ của mình, hóa trang. Euripides không nói tại sao chàng có sẵn đồ phụ nữ, chẳng lẽ nó đã luôn ở đó, chỉ chờ chàng nông nổi mặc lên, và đi đến vực thẳm của mình?&nbsp;
Có lẽ một người đàn ông luôn có thể đội lốt thành đàn bà, hóa thân thành đàn bà, biến thành đàn bà, vì sẵn trong họ đã có một người đàn bà?

Herakles trong cơn bĩ cực òa khóc như đàn bà. Odysseus khi hoài niệm yếu lòng như đàn bà. Nhưng nếu không có những giây phút đột nhiên biến thành đàn bà ấy, ta có cảm động trước họ không? Nếu Herakles chỉ là một người anh hùng chiến thắng hết quái vật này tới quái vật khác, nếu Odysseus chỉ là một vị vua, một thuyền trưởng, một chiến tướng đầy mưu mẹo, liệu câu chuyện của họ có ở lại với ta lâu đến thế?
Có lẽ là không. Có lẽ ta cảm động trước họ vì những giây phút họ hóa thành đàn bà. Họ hóa thành đàn bà, và họ hóa thành người.&nbsp;
<table border="1" style="border-collapse: collapse;">
<tbody>
<tr>
<td>
Chú thích:
[1] Đây là một thay đổi lớn của Euripides so với thần thoại truyền thống, vốn dĩ là Herakles lập chiến công để chuộc tội thảm sát gia đình.&nbsp;&nbsp;
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
Hình ảnh: Tổng hợp&nbsp;
Ảnh bìa: Phiên bản Antigone đương đại của biên đạo kiêm nhà văn người Na Uy Alan Lucien Øyen tái diễn giải bi kịch Hy Lạp cổ đại qua thơ ca, chuyển động và ý thức kỹ thuật số.&nbsp;

#WOMEN'sDAY: Từ Anne Carson, tới thang âm của những người đàn bà Hy Lạp

Recommended posts for you

Art & Design

Trưng bày “Trong một thế giới chung”: Những soi chiếu về một thực tại phức hợp

L'O Love

Học cách phối giày bệt sao cho hợp mốt từ sàn diễn Thu Đông 2026

Voyage

Chơi chất chill: Những Di sản UNESCO ẩn mình tuyệt đẹp đang chờ được khám phá

Pop, Music & Film

American Horror Story 13: Cơn ác mộng nào đang trở lại?

Love & Life